احسان به پدر و مادر در کنار توحید

چند روز بشدت درگیر موضوعی در مورد والدین و ابعاد مختلف رابطه با اونها بودم! فرصتی شد که گشتی توی آیات قران بزنم و ببینم این کتاب جامع و کامل در این مورد به ما چی گفته! نتایج این جستجو برام واقعا شگفت انگیز بود و حداقل با ده آیه صریح برخورد کردم که بلافاصله بعد از شرک نورزیدن به خدا (یعنی توحید) مستقیما به احسان والدین سفارش کرده است و در بیشتر این آیات، بر احسان به مادر به خاطر رنج و محنتی که تا رسیدن فرزند به کمال متحمل میشود تاکید بیشتری در مقایسه با احسان به پدر شده است. به نظر میرسه که اولین قدم همه انسانها و نه تنها مسلمانها، بعد از پذیرش یکتایی خداوند، احسان به والدین هست و اعمالی مثل نماز، زکات، حج، امر به معروف، نهی از منکر، صله رحم، نیکی به نیازمندان، غیبت نکردن و ... بعد از این احسان به والدین قرار دارند. در ادامه تنها به بعضی از این آیات اشاره شده است. دقت کنید که در بیشتر این آیات به طور ویژه از واژه "احسان" استفاده شده که به معنی نیکی کردن بیش از وظیفه است! نیکی کردن بیش از انتظار، با کرنش و فروتنی، بدون توقع و خودخواهی و نارضایتی در تمام ابعاد زندگی بجز آنجا که پدر و مادر فرزند را به شرک دعوت میکنند! وای بر فرزندانی که به خاطر پوشیدن یک لباس خاص، خوردن یک غذای خاص، دوستی با یک فرد خاص و امثال اینها، مادر و پدر خود را آزرده خاطر میکنند!

در آیه 83 سوره بقره می خوانیم:

«وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ»

و چون از فرزندان اسرائيل پيمان محكم گرفتيم كه جز خدا را نپرستيد و به پدر و مادر خود احسان کنید و همچنین به خويشان و يتيمان و مستمندان و با مردم [به زبان] خوش سخن بگوييد و نماز را به پا داريد و زكات را بدهيد آنگاه جز اندكى از شما [همگى] به حالت اعراض روى برتافتيد!

دقت کنید که در این آیه، خطاب فرزندان اسراییل هستند و این آیه مربوط به قبل از اسلام هست، پس سفارش به احسان پدر و مادر مختص مسلمانان نیست و همه انسانها به آن سفارش شده اند! ای بسا به حیوانات هم به زبان خودشان وحی شده باشد که به مادر خود نیکی کنند کما اینکه این موضوع رو در مورد تقریبا تمام حیوانات میبینیم! نکته دوم اینکه اعمال واجبی مثل نماز و زکات بعد از احسان به پدر و مادر و همچنین خویشان و یتیمان و نیازمندان سفارش شده اند که این خود بر اهمیت احسان به والدین در مقایسه با این اعمال تاکید دارد. سبحان الله! جایگاه اعمال دیگری مانند صله رحم، امر به معروف و نهی از منکر و ... در رده های بعدی است و از احسان به والدین خیلی فاصله دارد!

در آیه 36 سوره نساء می خوانیم:

«وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَ بِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا»

و خدا را بپرستيد و چيزى را با او شريك مگردانيد و به پدر و مادر احسان كنيد و در باره خويشاوندان و يتيمان و مستمندان و همسايه خويش و همسايه بيگانه و همنشين و در راه مانده و بردگان خود [نيكى كنيد] كه خدا كسى را كه متكبر و فخرفروش است دوست نمى دارد.

این آیه نیز بوضوح، احسان به والدین را بلافاصله پس از شرک نورزیدن به پروردگار بیان کرده و آن را با تاکید قبل از نیکی به سایر انسانها مثل خویشان، مستمندان و یتیمان قرار داده است و کسی که به این اعمال تمکین نکند را متکبر و فخرفروش خوانده و رحمت و دوستی خود را از آنها بازگردانده است!!! خدای من! توبه میکنم از همه بی احترامی ها و تکبری که در قبال پدر و مادرم داشته ام که اگر موجب نارضایتی آنها بوده باشد، قطعا ایمانم به تو و نماز و روزه و سایر اعمالم به چشم تو نخواهد آمد!

در آیه 15 سوره احقاف میخوانیم:

«وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ»

و ما انسان را به احسان در حق پدر و مادر خود سفارش کردیم، که مادر با رنج و زحمت بار حمل او کشید و باز با درد و مشقّت وضع حمل نمود و سی ماه تمام مدت حمل و شیرخواری او بود تا وقتی که طفل به حد رشد رسید و آدمی چهل ساله گشت (و عقل و کمال یافت آن گاه سزد که) عرض کند: بار خدایا، مرا بر نعمتی که به من و پدر و مادر من عطا فرمودی شکر بیاموز و به کار شایستهای که رضا و خشنودی تو در آن است موفق دار و فرزندان مرا صالح گردان، من به درگاه تو باز آمدم و از تسلیمان فرمان تو شدم. و در آیه بعد میفرماید اینان اهل بهشتند و کسانی هستند که به واسطه این اعمال از گناهان آنان در میگذرم!

پروردگار یکتا در این آیه، رنج و مشقت مادر در به ثمر رساندن فرزند را به او گوشزد میکند و از (حداقل) شش ماه وضع حمل، دو سال شیردهی تا رسیدن به چهل سالگی سخن میگوید! احتمالا مفهوم آیه متوجه کسانی است که وقتی به چهل سالگی، استقلال و کمال میرسند ناشکری کرده و همه رنجها و مشقت های والدین (بویژه) مادر را از یاد میبرند و هشدار میدهد که تنها در صورت شکرگزاری این نعمت و دعا برای خود، والدین و فرزندان و احسان به والدین است که انسان میتواند به بخشش گناهان دیگر و ورود به بهشت امیدوار باشد!

در آیه 14 سوره نعمان میخوانیم:

«وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ».

ما به انسان در مورد پدر و مادرش سفارش کردیم; مادرش به هنگام باردارى، بسیار رنج و محنت کشید و پیوسته بر ضعف و سستى او افزوده مى شد. سرانجام او را بزاد و در طول دو سال شیر داد; سپس او را از شیر باز گرفت. سفارش ما به انسان این بود که به وى فرمان دادیم که پدر و مادرت را سپاسگزار باش، همان گونه که فرمانش دادیم که مرا شکرگزار باش; مبادا فرمان نبرى و سپاسگزارى نکنى، که بازگشت همگان به سوى من است

این آیه نیز بوضوح از رنج و محنت بسیار زیاد مادر در زمان وضع حمل، شیردهی و ... سخن گفته و بیان میکند که مادر در این مسیر تا رسیدن فرزند به کمال، روز به روز ضعیف تر و سست تر میشود! آیا شایسته است که در برابر چنین موجودی که تمام زندگی خود را برای فرزند گذاشته و در همه امور خود را به نوعی فدای به ثمر رسیدن فرزند کرده است، سرکشی و تکبر کرد!

در آیه 151 سوره انعام میخوانیم:

«قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا»

بگو بياييد تا آنچه را پروردگارتان بر شما حرام كرده براى شما بخوانم چيزى را با او شريك قرار مدهيد و به پدر و مادر احسان كنيد!

خدای من! در این آیه بوضوح گفته ای که احسان کردن به والدین هم رده شرک نورزیدن به تو است و جایی که هیچ صحبتی از نماز و روزه و حج و صله رحم و امر به معروف و نهی از منکر نکرده ای احسان نکردن به والدین را همچون شرک ورزیدن به خود حرام شمرده ای!

در آیه 23 سوره اسراء میخوانیم:

«وَ قَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا»

و پروردگار تو مقرر كرد كه جز او را مپرستيد و به پدر و مادر [خود] احسان كنيد اگر يكى از آن دو يا هر دو در كنار تو به سالخوردگى رسيدند به آنها [حتى] اوف مگو و به آنان پرخاش مكن و با آنها سخنى شايسته بگوى!

باز احسان به والدین و برابری آن با شرک اصل توحید! خدایا به تو پناه میبرم از روزی که پدر و مادرم پیر و سالخورده شوند و من از روی تکبر و غرور جوانی، به آنها اف بگویم! اگر احسان و نیکی به والدین اینقدر مهم است، شیطان باید برای از بین بردن این احسان در وجود انسان تلاش به مراتب بیشتری در مقایسه با نماز و روزه و سایر اعمال کند! و جالب اینکه زمینه برای تخطی از احسان به والدین نسبت به نماز و روزه فراهم تر است، چرا که طرف حساب انسان در مورد نماز و روزه و سایر اعمال مستقیما خود خداست و انسان تا آنجا که ممکن باشد، در برابر خدا سرکشی نمیکند، اما در مورد احسان به والدین، طرف حساب خود والدین هستند و برای تخطی از این عمل، بهانه های بسیاری مثل پیری، غرغر زدن، قدیمی فکر کردن، آبرو بردن و ... و ... وجود دارد که همه ما روزانه با آن مواجه هستیم و در معرض این خطر قرار داریم که به والدین بی احترامی کنیم!

و در آیه بعد همین سوره میفرماید:

«وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا»

و از سر مهربانى بال فروتنى بر آنان بگستر و بگو پروردگارا آن دو را رحمت كن چنانكه مرا در خردى پروردند!

اینجا قرآن از یک مثال اغراق آمیز استفاده کرده تا گستره احسان به والدین را بهتر نشان دهد! آنجا که میگوید از سر مهربانی و فروتنی پر و بال خود را به طرف آنها بگستران آنچنان که پرنده مادر برای حفاطت از نوزادان خود آنها را در بر میگیرد!

در آیه 15 سوره لقمان میخوانیم:

«وَ إِنْ جَاهَدَاكَ عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ»

و اگر پدر و مادرت تلاش کردند که چیزى را که بدان علم ندارى ـ از آن روى که وجود ندارد ـ شریک من سازى، از آنان پیروى مکن. البته در کارهاى دنیا با آنان به نیکى معاشرت کن و در حقشان ستم و خشونت روا مدار; اما در مورد دین خدا، اگر آنان توبه کرده و به سوى من بازگشته اند، راهشان را در پیش گیر و از آنان پیروى کن، و گرنه از آنان اطاعت مکن، بلکه راه کسى را پى گیر که به سوى من باز آمده است.

شاید این آیه حرف آخر قران برای احسان به والدین باشد و آن اینکه تنها زمانی میتوانید از والدین پیروی نکنید که آنها از تو بخواهند که چیزی یا کسی را شریک من قرار دهی! در تمام آیات بالا خداوند یکتا بلافاصله پس از توحید، احسان به والدین را سفارش کرده و اینجا تنها همان شرک به خود را نسبت به احسان والدین در اولویت قرار داده! همه این آیات مکمل و موید هم هستند!

نتیجه گیری بنده که علم چندانی در تفسیر قرآن ندارم، اما حداقل 15 سالی در زمینه های مختلف زیست شناسی، علوم رفتاری و ... تحصیل کرده و مطالعه داشته ام و خداروشکر در خانواده مذهبی رشد کرده ام، این است که احسان به والدین بلافاصله پس از اولین اصل دین یعنی توحید، در درجه اول اولویت همه انسانها و نه تنها مسلمانان قرار دارد و مشاهده این حد از فروتنی و احسان به والدین حتی در دنیای حیوانات نیز نشان میدهد که این موضوع حتی از دنیای انسانها نیز فراتر است. اعمالی واجبی که امروز ما مسلمانها آن را مقدم میدانیم مثل نماز، روزه، حج، صله رحم و امر به معروف و نهی از منکر، همه بعد از احسان به والدین توصیه شده اند! در مسیر احسان به والدین و حتی اف نگفتن به آنها، هیچ بهانه ای مورد قبول خداوند نیست و تنها دعوت والدین به شرک ورزیدن فرزند است که او را از اطاعت آنها معاف میکند و با این حال باز میگوید که حتی اگر تو را به شرک فراخواندند، فقط از آنها پیروی مکن، نه اینکه بخواهی با آنها بدرفتاری و خشونت کنی و در حقشان ستم روا داری! خدای من! من در طول عمرم و بویژه در ایام نوجوانی و اوایل جوانی، بارها به والدین خود بی احترامی کرده و آنها را آزرده ام، هرچند که آنها هیچ کینه و نارضایتی از من به دل نگرفتند و همواره با محبت و عشق با من رفتار کردند. اگر دل آنها از من راضی است، تو نیز این بی احترامی های من را ببخش و به من درجه ای از فروتنی، اخلاص و مهربانی عطا کن که در سالهای پیش رو شکرگزار مهربیانیها، زحمات و محنتهای آنها باشم. جایی از کسی شنیدم که بهشت زیر پای مادر نیست، بهشت خود مادر است! با این همه آیات واضح و روشنی که خدای یکتا در کتاب خود عنوان کرده، قطعا به این جمله ایمان آوردم که بهشت خود مادر است.